1907 · Źródła
Źródła i metoda
Z jakich źródeł korzysta serwis o Adamie Burdzym (1907–1947) i rodzinie Burdzych — Zeszyty łukowieckie, Geneteka, rejestr PUR, archiwum w Iwano-Frankiwsku — jak oznaczam pewność informacji, które rozbieżności rozstrzygnięto, a które pozostają otwarte.
W tym rozdziale 5
Każda informacja w tym serwisie ma wskazane źródło. Kiedy źródła mówią co innego, pokazuję obie wersje i piszę, która jest lepiej udokumentowana. Kiedy czegoś nie wiadomo, piszę to wprost.
Jak czytać przypisy
- ZŁ nr 4, s. 5 — „Zeszyty łukowieckie”, numer i strona. Podaję stronę pliku PDF, która nie zawsze zgadza się z numerem wydrukowanym na stronie.
- referat F. Burdzego 2017, Eksponaty muzealne cz. II, Eksponaty muzealne cz. III — referaty Franciszka Burdzego z 2017 r. oraz katalogi eksponatów muzealnych, części II i III.
- Geneteka — indeksy ksiąg metrykalnych w bazie Geneteka (Polskie Towarzystwo Genealogiczne).
- PUR — rejestr Państwowego Urzędu Repatriacyjnego w Archiwum Państwowym we Wrocławiu.
- Wikipedia, KSI (Kresowy Serwis Informacyjny) i inne nazwane strony — sprawdzone źródła internetowe. kwerenda internetowa oznacza wyniki mojej kwerendy internetowej.
- relacja rodzinna — relacja rodzinna Adama Burdzego, wnuka Adama i Weroniki. Tam, gdzie wnuk poprawia zapisy z Zeszytów (imiona i daty w najbliższej rodzinie), przyjmuję jego wersję.
- Pewność oznaczam tak: pewne prawdopodobne nieustalone.
Źródła
„Zeszyty łukowieckie” i prace Franciszka Burdzego
To podstawowe źródło serwisu: seria wydawana przez Franciszka Burdzego od 2003 r., z relacjami dawnych mieszkańców Łukowca, dokumentami i zdjęciami. Tekst wszystkich numerów, 1–19, z wkładką do numeru 18-19, można czytać w Czytelni. Dokumenty najważniejsze dla historii mojej rodziny są przepisane wprost ze skanów: zaświadczenia z 1946 i 1988 r. ZŁ nr 4, s. 16, list z Hameln ZŁ nr 4, s. 19, listy Bogusławy Dębickiej ZŁ nr 4, s. 37–38 i drzewo genealogiczne Mariana Burdzego ZŁ nr 11-12, s. 19. Kilka stron to wciąż tylko słabo czytelne skany opracowanie Zeszytów. Opis numerów: „Zeszyty”.
Księgi metrykalne
- Geneteka, parafia Grębów (dawny powiat tarnobrzeski, dziś Podkarpacie). Śluby dzieci Szymona Burdzego i Zofii z Wiśniewskich w księdze wsi Burdze w latach 1890–1897 (akta 1890/1, 1894/1, 1894/2, 1897/1) i urodzenia ich wnuków w Burdzach, dom nr 292 (1892–1901). Urodzenia są zindeksowane od 1890 r. Geneteka
- Skany ksiąg USC Bojanów (fot. T. Sączawa, lubgens.eu): zgony Szymonów Burdzych w Burdzach, 1903 akt 4 (ur. 21 X 1837, wdowiec po Franciszce z d. Burdzy) i 1909 akt 2 (ur. 1878, inna osoba) skany USC Bojanów (lubgens.eu).
- Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. I (1880), s. 474, hasło „Burdzy” i t. IX (1888), s. 235, hasło „Przyszów”: Burdze jako przysiółek Przyszowa Kameralnego, 40 domów SGKP.
- Geneteka, teren „Ukraina”, parafie Bukaczowce i Łukowiec Wiszniowski. Ślub Józefa Burdzego i Klary Burdzy, Łukowiec, 7 X 1902 (Bukaczowce, akt 14). Urodzenie ich córki Marianny, 1 X 1905, dom nr 102 (Łukowiec Wiszniowski, akt 51). Urodzenie Mariana Burdzego, syna Karola i Ewy z d. Tęcza, 1922 (akt 15). Urodzenia wnuków Szymona w latach 1901–1906 Geneteka.
- Archiwum Państwowe Obwodu Iwanofrankiwskiego (Iwano-Frankiwsk, Ukraina), zespół 631. Z tego zespołu pochodzą powyższe indeksy. Indeks parafii Łukowiec Wiszniowski nie obejmuje lat 1907–1915 — dotyczy to całej parafii, nie tylko nazwiska Burdzy: w tych rocznikach nie ma ani jednego aktu (zindeksowano 1903–1906, potem dopiero 1916 i dalej). Dlatego aktu urodzenia Adama Burdzego nie da się dziś odnaleźć w żadnym indeksie internetowym; potrzebna jest sama księga. Indeks wskazuje sygnaturę 631‑3/27 w Iwano-Frankiwsku weryfikacja indeksów, ale według pisma AGAD z 2018 r. ksiąg Łukowca Wiszniowskiego w tym archiwum nie ma, a księgi z lat 1901–1945 leżą w Sekcji Ksiąg Zabużańskich USC w Warszawie, zamknięte do 2045 r. ZŁ nr 18-19, s. 61–62. Gdzie jest księga z 1907 r., nie wiadomo nieustalone.
- Urząd Stanu Cywilnego m.st. Warszawy, Sekcja Ksiąg Zabużańskich. Według pisma zamieszczonego w Zeszytach przechowuje księgi parafii Łukowiec Wiszniowski z lat 1901–1945 ZŁ nr 18-19, s. 61–62.
- Archiwum Główne Akt Dawnych, zespół 301 („Księgi metrykalne parafii wyznania rzymskokatolickiego z archidiecezji lwowskiej”). Najstarsze księgi parafii Bukaczowce, do której Łukowiec należał przed utworzeniem własnej parafii (księgi od 1901 r., parafia erygowana w 1910 r.), to jednostki 145–150: chrzty 1701–1795, urodzenia 1785–1829, zgony 1748–1833, ekstrakty 1823–1834. Ksiąg samego Łukowca w AGAD nie ma. Nowosielce figurują w tym inwentarzu przy parafii Chodorów (jednostki 196 i 1746, ekstrakty 1835–1842 i kopie 1874, 1903) AGAD, zesp. 301.
Archiwa i bazy
- Rejestr PUR. Archiwum Państwowe we Wrocławiu, zespół 82/345, rejestr Środa Śląska, jedn. 1852, s. 21, poz. 8989–8993 (Adam, Weronika, Bogusława, Józef). Indeks Śląskiego Towarzystwa Genealogicznego. Skany trzeba zamówić PUR.
- List Franciszka Burdzego, autora „Zeszytów łukowieckich”, do autora tego serwisu, Lubin, 20 IX 2026. Poprawione liczby rodzin osiedlonych w Brunowie, Górzycy, Lubinie i Szklarach Dolnych — na podstawie urzędowego spisu mieszkańców z ok. 1947–48 r., w którym wypisano mieszkańców wsi według numerów domów wraz z miejscem pochodzenia. W tym samym liście zgoda na korzystanie z Zeszytów i przygotowanie wersji audio list F. Burdzego, 20 IX 2026.
- Instytut Pamięci Narodowej, „Przystanek Historia” — Grzegorz Chajko, „Ekspatriacja. Przymusowe przesiedlenia Polaków do »nowej Polski«”, przystanekhistoria.pl. Stąd tło historyczne przesiedleń i data powołania Państwowego Urzędu Repatriacyjnego (dekret z 7 X 1944 r.) IPN, Przystanek Historia.
- Baza Kresowych Żołnierzy AK (Muzeum AK w Krakowie). Są w niej Jadwiga Burdzy „Motylek”, Józef Burdzy „Tygrys” i Karol Burdzy. Adama Burdzego jeszcze nie ma Baza Kresowych Żołnierzy AK.
- Strona internetowa wsi Wały (www.waly.brzegdolny.pl, kopia z 2021 r. w archiwum projektu): elektroniczna wersja Zeszytów publikowana za zgodą autora, historia wsi i wspomnienia repatriantów z Łukowca waly.brzegdolny.pl (kopia z 2021 r.).
- Internetowy słownik nazwisk w Polsce IJP PAN (za: K. Rymut, „Nazwiska Polaków”), hasła Burdzy i Burda; Wielki słownik języka polskiego PAN, hasło „burda”; Słownik staropolskich nazw osobowych (zapis Stanislaus Burda, 1471); H. Górnowicz o nazwach rodowych IJP PAN, Nazwiska.
- Grobonet, Cmentarz Parafialny św. Wawrzyńca we Wrocławiu: karta grobu Adama Burdzego, sektor 1b, rząd 2, miejsce 11, z fotografią nagrobka („zakatowany przez UB”, ur. 17.07.1910, zm. 29.11.1947) Grobonet. Grobów Weroniki, Krystiana i Bogusławy nie ma w wyszukiwarkach internetowych.
- Wikipedia, hasło „Roman Daca”, z bibliografią (m.in. „Biuletyn IPN” 1-2/2009) Wikipedia.
- Kresowy Serwis Informacyjny: B. Szarwiło, „Baza »Topór«” (2018), oraz cykl T. Bojarskiej-Szot i J. Szota. Artykuł naukowy tych autorów: „Biografistyka Pedagogiczna” 8 (2023), nr 2, DOI 10.36578/BP.2023.08.60 KSI.
- labiryntarium.pl o organizacji „Rzeczpospolita Polska Walcząca”, z informacją o wyroku Józefa Burdzego z Mieczkowa labiryntarium.pl.
- rkc.in.ua o kościele św. Józefa w Nowosielcach rkc.in.ua. Słownik nazwisk IJP PAN o nazwisku Burdzy kwerenda internetowa.
Mapy
Mapa Taktyczna Polski WIG 1:100 000, arkusz Rohatyn (1931). Amerykańska mapa AMS 1:50 000, arkusz Rogatin (1954), oparta na materiałach sprzed 1943 r. Austriacka Spezialkarte 1:75 000 (1906). Współczesna mapa OpenStreetMap. Skany pochodzą z Archiwum Map WIG (mapywig.org) i innych bibliotek mapy WIG 1931 i AMS 1954. Można je obejrzeć w „Atlasie starych map”.
Pamięć rodzinna
Część tego serwisu nie pochodzi z żadnego dokumentu. Pochodzi z opowieści przy stole.
Całe dnie spędzałem u babci Weroniki, jeszcze zanim poszedłem do szkoły. Babcia opowiadała bardzo dużo: o Łukowcu, o sąsiadach, o napadach UPA, o tym, jak żyło się przed wyjazdem i po nim. Dziś myślę, że stąd bierze się całe to zainteresowanie — że ta strona zaczęła się w jej kuchni, a nie w archiwum. Żałuję jednego: że nie nagrałem tych wspomnień. Byłem dzieckiem i nie przyszło mi to do głowy.
Nie ma już kogo zapytać w pierwszej linii. Najstarsza z żyjących krewnych pamięta dziadka, ale nie pamięta ich domu, bo rodziny mieszkały wtedy w innych wioskach relacja rodzinna. Dlatego każda relacja i każda pamiątka, która się jeszcze odnajdzie, jest cenna.
Adam Burdzy, wnuk Adama i Weroniki
Pamięć rodzinna jest źródłem — ale innego rodzaju niż dokument. Oznaczam ją zawsze osobno, znacznikiem relacja rodzinna, i nigdy nie mieszam z zapisem metrykalnym. Tam, gdzie relacja mówi co innego niż papier, pokazuję obie wersje.
Rozbieżności i ich stan
Rozstrzygnięte
| Sprawa | Wersje | Stan |
|---|---|---|
| Rok urodzenia Adama | „urodzony 14.7.1907” w zaświadczeniu z 11 II 1946 r. i „urodz. 14-7-1907” w legitymacji z 22 V 1946 r., obu spisanych za życia Adama ZŁ nr 4, s. 15–16. Ks. Daca w 1988 r.: „14.VII.1910” ZŁ nr 4, s. 16; nagrobek: 17 VII 1910 Grobonet. Rodzina przyjmuje datę z nagrobka relacja rodzinna | prawdopodobne Na stronie rok 1907, za dokumentami z 1946 r. Rozstrzygnie to akt urodzenia. |
| Rok urodzenia Weroniki | „ur. 8.V.1912” ZŁ nr 4, s. 16. Zgadza się z tym, że rodzice Weroniki pracowali wtedy w Niemczech ZŁ nr 4, s. 13 | pewne 8 V 1912. |
| Rodzice Adama | „syn Józefa i Klary” ZŁ nr 4, s. 16. Józef, syn Szymona i Zofii, poślubił Klarę Burdzy w Łukowcu 7 X 1902 (akt w księgach parafii Bukaczowce) Geneteka. Drzewo Mariana: Józef, a pod nim Florian, Adam i Karolina ZŁ nr 11-12, s. 19 | pewne Że Józef był synem Szymona: prawdopodobne, do potwierdzenia skanem aktu. |
| Adam z aktu Grębów 1906 | W Genetece jest Adam, syn Józefa i Katarzyny, ur. w Burdzach w 1906 r. | odrzucone To inny Adam: nie zgadza się imię matki (Klara), a rodzina od 1902 r. mieszkała w Łukowcu. |
| Rodzeństwo Adama | W rodzinie mylono imię siostry (Agata, Agnieszka). Drzewo Mariana wymienia Floriana i Karolinę, a Agata to córka Tomasza ZŁ nr 11-12, s. 19. Wnuk potwierdził: siostra to Karolina, „Ciocia Klara” z Zielonej Góry relacja rodzinna. Metryki dodają Mariannę, ur. 1905 Geneteka | pewne |
| Imię najstarszego syna | W Zeszytach „Krzysztof” ZŁ nr 4, s. 12. W dokumentach prawdopodobnie Krystian, w rodzinie „Krzysiek” relacja rodzinna | prawdopodobne Krystian. |
| Przynależność Adama do AK | Ks. Daca zaświadczył, że Adam i Weronika należeli do oddziału AK w Nowosielcach, wydzielonego z 48 pp ZŁ nr 4, s. 16 | pewne |
| Ślub Szymona i Zofii „w 1894 r.” | Taka data bywa powtarzana, ale to pomyłka: w latach 1890–1897 w Grębowie żenili się ich dzieci Geneteka | pewne Wyjaśnione. |
| Marian czy Franciszek | Autor Zeszytów to Franciszek. Marian to jego ojciec, autor wspomnień i drzewa ZŁ nr 11-12, s. 66 | pewne |
| Pokrewieństwo z autorem Zeszytów | Józef (pradziadek autora serwisu) i Marcin (pradziadek Franciszka) byli synami Szymona Geneteka ZŁ nr 11-12, s. 19 | prawdopodobne Kuzyni trzeciego stopnia; indeksy i rękopis są zgodne, brakuje skanu aktu. |
| Stopień ks. Dacy | W Zeszytach „ppłk” (podpułkownik) ZŁ nr 4, s. 10–11 ZŁ nr 2, s. 25, w Wikipedii pułkownik Wikipedia | prawdopodobne Piszę: ks. ppłk dr, za Zeszytami. |
| Rok napadu na plebanię | 1943 (ks. Daca, Bogusława, Wikipedia) albo 1944 (jeden tekst KSI) | pewne 1943. |
| Przebieg nocy 1943 | W rodzinnych opowieściach kolejność zdarzeń bywała uproszczona. Świadkowie opisują: strych, kryjówkę w sianie, „siedzenie” ze słomy na wozie, powrót Adama do domu, a dopiero później noclegi w polu, pożar domu i ucieczkę ZŁ nr 4, s. 5–6, 12–13 | pewne Wersja ks. Dacy i Bogusławy. |
| Przyczyna śmierci Adama | W rodzinie mówiło się o chorobach i wycieńczeniu. Dokumenty: śledztwo PUBP w Środzie Śląskiej ZŁ nr 4, s. 13–14 ZŁ nr 15, s. 48. „NKWD” ZŁ nr 16-17, s. 17 | pewne Skutki śledztwa PUBP. |
| Kazik Burdzy, syn Jakuba | Zabity przez Sowietów ZŁ nr 9-10, s. 4 albo przez własowców ZŁ nr 18-19, s. 2–3 | pewne Własowcy (sprostowanie autora). |
| Cmentarz | „ul. Ordona Bujwida” w źródle. Poprawnie: ul. Odona Bujwida, cmentarz św. Wawrzyńca we Wrocławiu kwerenda internetowa | pewne Grób odnaleziony: sektor 1b/2/11 Grobonet. |
Otwarte
| Sprawa | Co wiadomo | Co może rozstrzygnąć |
|---|---|---|
| Miejsce urodzenia Adama | Najpewniej Łukowiec Wiszniowski: rodzice mieszkali tam od 1902 r. Aktu nie znaleziono, bo lata 1907–1915 nie są w ogóle zindeksowane weryfikacja indeksów prawdopodobne | Księga urodzeń Łukowca z 1907 r. w archiwum w Iwano-Frankiwsku lub w USC Warszawa |
| Pseudonim „Adaś” | Zna go tylko pamięć rodzinna relacja rodzinna. W wykazie pseudonimów Bazy „Adaś” to Adam Szczęch, a Adama Burdzego na tej liście nie ma ZŁ nr 2, s. 24; nie ma go też w zaświadczeniach ani w Bazie AK nieustalone | Akta IPN |
| Dokumenty Adama z 1946 r. | W Zeszytach są dwa: zaświadczenie o pełnieniu obowiązków sołtysa z 11 II 1946 r. i legitymacja członka Komisji Wysiedleńczo-Zabezpieczającej z 22 V 1946 r. ZŁ nr 4, s. 15–16 pewne. Czy zachowały się oryginały, nie wiadomo | Zbiory rodzinne |
| „Józefa Burdzy z Lipnicy” | Wymieniana wśród łukowian z Lipnicy referat F. Burdzego 2017, s. 5–7. Nie wiadomo, kim była dla Adama. Bogusława pisze też o „jakiejś siostrze Taty” w Lipnicy ZŁ nr 4, s. 37 nieustalone | Pamięć rodzinna, cmentarze w Lipnicy i Mieczkowie |
| Data pożaru domu w Nowosielcach | Jesień 1943 r., po nocy napadu. Dokładnej daty źródła nie podają ZŁ nr 4, s. 12–13 nieustalone | Relacje sąsiadów, akta mienia zabużańskiego |
| „Stryj” Józef „Słowik” | Syn Jana ZŁ nr 16-17, s. 81. W drzewie Mariana Jan, syn Szymona, ma syna Józefa ZŁ nr 11-12, s. 19 prawdopodobne brat stryjeczny Adama | Akta RPW w IPN (data urodzenia, imiona rodziców) |
| Rola „Słowika” w RPW | Sam pisze, że był członkiem i wciągnął do organizacji dwóch kolegów ZŁ nr 4, s. 20–21. Według Bogusławy „wiedział, a nie powiadomił władzy” ZŁ nr 4, s. 14–15 nieustalone | Akta IPN |
| Dlaczego pozwano „WSW” | Tak pisze Bogusława o procesie z lat 60. ZŁ nr 4, s. 14 nieustalone | Akta sądowe, sentencja wyroku |
| Transport 1945 | Adam jechał najpewniej piątym transportem z Chodorowa (1 XI 1945) ZŁ nr 9-10, s. 18 prawdopodobne | Wpis PUR |
| Ile córek miał Szymon | Drzewo Mariana: jedna, Mania ZŁ nr 11-12, s. 11. Metryki: także Ewa, żona Józefa Jańca Geneteka | Co najmniej dwie; gałąź Ewy nie trafiła do drzewa |
| Kleryk zabity przy stawie | „syn Tomka Burdzego” ZŁ nr 11-12, s. 12 albo syn Jakuba ZŁ nr 18-19, s. 23 nieustalone | Metryki Łukowca |
| Powiat Nowosielec | Ks. Daca pisze „pow. Bóbrka, woj. Lwowskie” ZŁ nr 4, s. 16. Słowniki podają powiat żydaczowski kwerenda map nieustalone | Przedwojenne spisy administracyjne |
| Kolonia „Jaźwiny” | Czy to kolonia Burdzych, czy inna nieustalone | Mapy katastralne, relacje |
| Szacunki dla Łukowca | 40 placówek i około 400 ludzi referat F. Burdzego 2017, s. 1 albo 42 placówki i 500–600 ludzi ZŁ nr 3, s. 40. Uciekinierów około 3000 referat F. Burdzego 2017, s. 1–2 albo około 10 000 osób pod ochroną ZŁ nr 9-10, s. 8 | Różne szacunki świadków |
| Imiona w Bazie „Topór” | Mieczysław albo Tadeusz Skowron, Kuźmirski albo „Kuźmiński”, ks. Józef albo Jerzy Wanatowicz (przewaga wersji „Józef”) nieustalone | Opracowania historyków AK |
Czego jeszcze nie sprawdzono
- Księgę urodzeń parafii Łukowiec Wiszniowski z 1907 r. — akt urodzenia Adama. Dwie drogi: Archiwum Państwowe Obwodu Iwanofrankiwskiego (zespół 631, sygn. 631‑3/27) albo — prawdopodobnie krótsza — Sekcja Ksiąg Zabużańskich USC m.st. Warszawy, która według pisma z Zeszytów ma księgi tej parafii z lat 1901–1945 ZŁ nr 18-19, s. 61–62. To jedyne źródło, które rozstrzygnie spór 1907 kontra 1910.
- Skany wpisów PUR (AP Wrocław) z datami urodzenia Adama i Weroniki oraz miejscem zamieszkania przed 1945 r.
- Akt zgonu Adama z 1947 r. (data śmierci: 28 czy 29 XI 1947).
- Akta IPN: śledztwo S.4/95/UB oraz sprawę „Rzeczpospolitej Polskiej Walczącej” z 1952 r.
- Akta sądowe z lat 60. i ewentualny wniosek o mienie zabużańskie za gospodarstwo w Nowosielcach.
- Księgi parafii, do której należały Nowosielce (śluby Adama i Weroniki, urodzenia Krzysztofa i Bogusławy). Inwentarz AGAD wiąże Nowosielce z parafią Chodorów — to trop do sprawdzenia w schematyzmie archidiecezji lwowskiej, bo w latach 30. Nowosielce miały już własny kościół św. Józefa AGAD, zesp. 301.
Proszę o pomoc
Serwis powstaje z pamięci wielu ludzi. Jeśli mają Państwo zdjęcia, listy, dokumenty albo wspomnienia z Burdzów, Łukowca, Nowosielec lub Mieczkowa, jeśli znają Państwo daty życia osób tu wymienionych albo zauważyli błąd, proszę o kontakt. Szczególnie cenne są wspomnienia rodzin z Mieczkowa, Lipnicy i Zielonej Góry. Każdą informację opiszę z podaniem źródła, a relacje rodzinne oznaczę imieniem osoby, która się nimi podzieliła, i datą, jeśli wyrazi na to zgodę.