Adam Burdzy 1907–1947
1907 · Łukowiec

Łukowiec Wiszniowski i Baza AK „Topór”

Łukowiec Wiszniowski i Łukowiec Żurowski: wsie osadników z Puszczy Sandomierskiej, gniazdo rodu Burdzych, samoobrona 1943–1944, Baza AK „Topór” (48 pp AK) z jej dowódcami i liczbami oraz schronienie rodziny Adama Burdzego.

Łukowiec Wiszniowski (dziś Луковець-Вишнівський) i Łukowiec Żurowski (Луковець-Журівський) to „dwie siostrzane wioski” w dawnym powiecie rohatyńskim województwa stanisławowskiego referat F. Burdzego 2017, s. 1. W latach 1943–1944 były jednym z największych polskich ośrodków samoobrony w Małopolsce Wschodniej. Tu na przełomie XIX i XX wieku osiedlili się Burdzowie z Puszczy Sandomierskiej, tu najpewniej urodził się Adam Burdzy, tu przywiózł ocalonego księdza i tu jego rodzina znalazła schronienie po utracie domu.

Łukowiec na mapach 1855–1954

Ten sam wycinek terenu, około 5 × 5 km, na ośmiu mapach z prawie stu lat. Mapy dopasowałem do siebie, więc przy zmianie roku drogi i wzgórza zostają w tym samym miejscu. U góry biegnie kolej ze stacją Żurawno-Nowosielce, na dole leżą Nowoszyny i Wiszniów. Łukowiec Żurowski leży dalej na zachód, już poza arkuszem map mapy WIG 1931 i AMS 1954.

Oba Łukowce, Nowosielce, stacja i sąsiednie wsie w jednym kadrze — mapa 1931, mapa 1954 i zdjęcie satelitarne z 1971 r. nałożone na siebie, z przybliżaniem do pojedynczej zagrody: Okolica z góry ↗.

Łukowiec Wiszniowski na mapie z 1855 r.Łukowiec Wiszniowski na mapie z 1878 r.Łukowiec Wiszniowski na mapie z 1900 r.Łukowiec Wiszniowski na mapie z 1906 r.Łukowiec Wiszniowski na mapie z 1926 r.Łukowiec Wiszniowski na mapie z 1931 r.Łukowiec Wiszniowski na mapie z 1942 r.Łukowiec Wiszniowski na mapie z 1954 r.

1855 · Mapa Kummersberga 1:115 200. Nazwa „Łukowiec” widnieje przy drodze wśród lasów. Nie ma jeszcze ani wsi, ani kolei. Cała mapa →

1878 · Austriacka mapa specjalna 1:75 000. Na miejscu przyszłej wsi są lasy i pola. Przy skrzyżowaniu dróg stoją tylko „W.H. Łukowiec”, czyli karczma (niem. Wirtshaus), i „J.H.”, gajówka (Jägerhaus). Kolej i stacja Nowosielce już są. Cała mapa →

1900 · Atlas geologiczny Galicji 1:75 000. Polski opis tego samego podkładu: „Karcz. Łukowiec” i „Leśn.”, czyli karczma i leśniczówka. Kolory to warstwy skalne, nie zabudowa. Cała mapa →

1906 · Austriacka mapa specjalna, wydanie z 1906 r.. Podkład wciąż pochodzi ze zdjęcia terenowego z 1874 roku, dlatego wsi założonej w 1885 roku jeszcze nie widać. Cała mapa →

1926 · Polska mapa WIG 1:100 000. Pierwsza mapa z wsią. Zagrody rozrzucone wzdłuż dróg, przy skrzyżowaniu kościół, na wschód stacja Żurawno-Nowosielce. Cała mapa →

1931 · Polska mapa WIG 1:100 000. „Łukowiec-Wiszniowski”, 205 domów. Tak wyglądała wieś, do której w 1943 roku Adam przywiózł ks. Dacę i w której jego rodzina przetrwała wojnę. Cała mapa →

1942 · Mapa WIG, wydanie edynburskie. Przedruk polskiej mapy wydany w czasie wojny w Edynburgu dla Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie. Cała mapa →

1954 · Amerykańska mapa AMS 1:50 000. „Lukovets-Vishnevskiy”. Zabudowa jest zaznaczona już tylko punktami. Cała mapa →

Przed osadnikami i po nich

Przesuń suwak: po lewej mapa z 1878 roku, po prawej z 1931 roku. Tam, gdzie Austriacy narysowali karczmę na rozdrożu, pół wieku później stoi wieś.

Mapa WIG 1931Mapa specjalna 187818781931
⟷

Łukowiec na zdjęciu satelitarnym z 1971 roku

Kadr ok. 6 × 3 km: pośrodku Łukowiec Wiszniowski, u góry po prawej tor i stacja, na dole po lewej Nowoszyny; Łukowiec Żurowski leży tuż za lewym brzegiem kadru (i za brzegiem arkusza mapy). Zdjęcie amerykańskiego satelity CORONA z 22 września 1971 r. — dwadzieścia sześć lat po wyjeździe mieszkańców — dopasowane do mapy AMS 1954 tak samo jak na stronie o zagrodzie. Przesuń zasłonę: pod mapą widać te same drogi, zagrody i sady, a to, czego na zdjęciu już nie ma, zniknęło między 1943 a 1971 r. USGS EarthExplorer

Zdjęcie satelitarne CORONA 1971: Łukowiec Żurowski i Łukowiec WiszniowskiMapa AMS 1954, ten sam obszarAMS 1954CORONA 1971
⟷
Pełna rozdzielczość po kliknięciu (3600 × 1800 px). Cały kadr okolicy z trzema warstwami — mapa 1931, mapa 1954, zdjęcie 1971 — jest na stronie Okolica z góry.
Ta sama okolica na mapie WIG z 1931 r. i na zdjęciu satelitarnym CORONA z 1971 r.
Zobacz z góry

Okolica z lotu ptaka: 1931 · 1954 · 1971

Nowosielce, oba Łukowce, Nowoszyny, Czerniów i Bukaczowce w jednym kadrze. Trzy warstwy jedna na drugiej, suwaki przezroczystości i przybliżenie aż do pojedynczej zagrody.

Otwórz okolicę z góry →

Wieś osadników z Puszczy Sandomierskiej

Obie wsie powstały z parcelacji majątków ziemskich. Łukowiec Wiszniowski wyrósł z majątku Malickiego (1885), a Łukowiec Żurowski z majątku Testanowskiego (1904) KSI. Referat autora Zeszytów podaje podobnie: kościół w Łukowcu Wiszniowskim ma datę 1892, a Łukowiec Żurowski powstał w latach 1904–1906 referat F. Burdzego 2017, s. 1. We wsi był kościół pw. św. Wojciecha i szkoła założona w 1897 roku. Działała też Kasa Stefczyka KSI referat F. Burdzego 2017, s. 1. Nazwę Wiszniowski wieś wzięła od sąsiedniej ukraińskiej wsi Wiszniów ZŁ nr 16-17.

Te same daty potwierdza artykuł recenzowany: Teresa Bojarska‑Szot i Jan Szot, „Dzieci Kresów. Przedwojnie i druga wojna światowa do czerwca 1941 r. we wspomnieniach mieszkańców Łukowca”, „Biografistyka Pedagogiczna” 8 (2023) nr 2, s. 375–394. Autorzy dodają opis, który tłumaczy, dlaczego zagrody stały tak daleko od siebie: gospodarstwa oddalone były o 200–300 m i poprzedzielane pagórkami, a wieś ciągnęła się na osiem kilometrów. Szkołę wyposażyło w polskie książki Towarzystwo Szkoły Ludowej, a pierwszą nauczycielką była Zofia Hryniewiczówna; ze stacji odjeżdżały pociągi w stronę Lwowa i Stanisławowa Bojarska-Szot i Szot 2023, s. 378.

Na początku Łukowiec należał do parafii w Bukaczowcach. Własną parafię erygowano w 1910 roku, a jej księgi metrykalne zaczynają się od 1901 roku ZŁ nr 18-19, s. 61. Dlatego ślub rodziców Adama w 1902 roku zapisano jeszcze w księgach Bukaczowiec Geneteka. W obu Łukowcach stało 550–600 domów ZŁ nr 18-19, s. 6, a mieszkało około 3000 osób referat F. Burdzego 2017, s. 1.

Osadnicy przybywali głównie z okolic Puszczy Sandomierskiej: spod Raniżowa, Niska, Mielca, Dębicy i Tarnowa. Jeden z nich, Błażej Sądej, w 1889 roku przeszedł z rodziną 320 km pieszo KSI. Wiele łukowieckich nazwisk brzmi tak jak nazwy wsi z dawnego powiatu tarnobrzeskiego: Krawce, Jadachy, Kowale ZŁ nr 4, s. 23. Burdzowie przyjechali „ze wsi Burdze z powiatu Nisko” ZŁ nr 11-12, s. 12. Przed wojną w Łukowcu żyło siedem rodzin Burdzych ZŁ nr 4, s. 45. Uchodzili za jeden z najsilniejszych klanów we wsi. Mówiono: „Burdzy za Burdzym wskoczyłby w ogień” ZŁ nr 11-12, s. 12. Jak ród dotarł do Łukowca, opisuję na stronie „Ród Burdzych”.

Samoobrona

Gdy w 1943 roku nasiliły się napady UPA na Polaków, oba Łukowce zorganizowały wspólną samoobronę. Wystawiały 40 placówek wartowniczych, 18 w Łukowcu Wiszniowskim i 22 w Żurowskim. W każdej czuwało co noc od 8 do 12 ludzi, razem około 400 osób, i tak przez ponad dwa lata referat F. Burdzego 2017, s. 1. Edward Sabat podaje wyższe liczby:

„Co noc na 42 placówkach w obu Łukowcach czuwało od 500 do 600 ludzi.”

Edward Sabat ZŁ nr 3, s. 40

Wieś przyjęła także uciekinierów ze spalonych polskich i mieszanych wsi. Autor Zeszytów szacuje ich na około 3000 referat F. Burdzego 2017, s. 1–2, a w innym miejscu pada liczba „około dziesięciu tysięcy” ludzi, którzy znaleźli tu ochronę ZŁ nr 9-10, s. 8. Wśród nich była rodzina Adama Burdzego z Nowosielec ZŁ nr 18-19, s. 47. Według Zeszytów w Łukowcu uratowało się 30–40 Żydów. Samoobrona straciła około 50 poległych ZŁ nr 3, s. 8 ZŁ nr 9-10, s. 2–3. Autor Zeszytów pisał:

„Bohaterstwo naszych przodków polegało nie tylko na tym, że się skutecznie bronili - raczej na tym, że potrafili przyjąć kilka tysięcy Polaków sąsiadów…”

Franciszek Burdzy referat F. Burdzego 2017, s. 4

Baza AK „Topór” i 48 pułk piechoty

Samoobronę, powstałą samorzutnie, z czasem podporządkowano Inspektoratowi Stryjskiemu AK, któremu przewodził kpt. (późniejszy płk) Zdzisław Pacak-Kuźmirski. Ściągnięto do wsi kilkudziesięciu uzbrojonych żołnierzy ze Stryja i Lwowa. Tak powstała baza partyzancka o kryptonimie „Topór”. Miała cztery bataliony, oddział osłonowy, zwiadowców konnych, żandarmerię, sąd polowy i kapelana. W strukturze AK otrzymała numer 48 pułku piechoty, jednego z trzech pułków 11 Karpackiej Dywizji Piechoty referat F. Burdzego 2017, s. 1–2. Baza obejmowała kilka miasteczek, m.in. Żurawno, Chodorów i Bukaczowce, oraz kilkanaście wsi referat F. Burdzego 2017, s. 1 ZŁ nr 13-14, s. 32. W liście z 1988 roku komendant Edward Polak wyliczył rejon działania pułku. Są w nim oba Łukowce, Żurawno, Chodorów, Bukaczowce i Nowosielce ZŁ nr 5, s. 6.

Ludzie, których wymieniają źródła:

W dowództwie podczas akcji „Burza” w 1944 roku wymieniono też m.in. Mariana Burdzego „Orlika”, J. Bala „Wąsa” i Józefa Cacaja ZŁ nr 16-17, s. 6. Sołtysi Cacaj i Bal odpowiadali za zaopatrzenie ZŁ nr 18-19, s. 5, 15.

Po wejściu Sowietów

Po lipcu 1944 roku NKWD aresztowało część dowódców i działaczy, m.in. Edwarda Polaka, Józefa Cacaja, Józefa Dziubę, Ludwika Kędzierskiego i Władysława Burdzego ZŁ nr 1, s. 7 ZŁ nr 3, s. 35 referat F. Burdzego 2017, s. 10–11. Cacaj dostał 25 lat łagru, a Dziuba zmarł w 1956 roku w Karkaralińsku ZŁ nr 18-19, s. 16–19. Banderowcy zaproponowali wtedy dowódcom „Topora” rozmowy, tzw. „dogowor”. Uzgodniono, że strony nie będą się atakować. Dzięki temu w 1945 roku transporty łukowian jadące na stację w Chodorowie przejeżdżały bezpiecznie referat F. Burdzego 2017, s. 10–11 ZŁ nr 11-12, s. 16. Mieszkańcy długo nie chcieli wyjeżdżać. Zdecydowali się dopiero po aresztowaniach żołnierzy AK i wywózkach na Sybir referat F. Burdzego 2017, s. 2.

Burdzowie w Łukowcu

  • Adam Burdzy. Ks. Daca zaświadczył, że Adam i jego żona Weronika należeli do oddziału AK w Nowosielcach, wydzielonego z 48 pułku piechoty, którym dowodził Edward Polak ZŁ nr 4, s. 16. pewne Nazwał go „dzielnym żołnierzem AK” ZŁ nr 4, s. 6, a w śledztwie w 1946 roku zarzucano mu przynależność do AK ZŁ nr 4, s. 13. Jego funkcji w oddziale źródła nie podają. Pseudonim „Adaś” zna tylko pamięć rodzinna relacja rodzinna nieustalone. W Bazie Kresowych Żołnierzy AK Adama jeszcze nie ma Baza Kresowych Żołnierzy AK.
  • Marian Burdzy „Orlik” (ur. 1922), ojciec autora Zeszytów, syn Karola i Ewy z d. Tęcza Geneteka. Złożył przysięgę AK w czerwcu 1942 roku ZŁ nr 2, s. 7–8, był oficerem samoobrony ZŁ nr 6-7-8, s. 31 i należał do dowództwa w czasie „Burzy” ZŁ nr 16-17, s. 6. Pseudonim „Orlik” przypisuję mu z dużym prawdopodobieństwem, bo w Łukowcu żyło aż czterech Marianów Burdzych ZŁ nr 6-7-8, s. 33 prawdopodobne.
  • Jadwiga Burdzy z d. Faszynkieder „Motylek” (ur. 1925), późniejsza żona Mariana. Była sanitariuszką i łączniczką Bazy „Topór” i dowodziła placówką nr 16 Baza Kresowych Żołnierzy AK. W 1964 roku Edward Polak napisał do niej i do Mariana, że oboje przedstawiono do Virtuti Militari V klasy ZŁ nr 5, s. 5.
  • Władysław Burdzy „Masek”. Aresztowany po wejściu Sowietów i zesłany na Sybir „za syna Mariana”. Według relacji miał przemrożone płuca i wkrótce zmarł. Zostawił dziesięcioro dzieci ZŁ nr 1, s. 7 ZŁ nr 11-12, s. 14.
  • Józef Burdzy, późniejszy „stryj” z Mieczkowa. Miał w Łukowcu gospodarstwo, był szewcem, a w 1938 roku kupił wspólnie z Janem Burdzym sklep na Krzyżowych Drogach ZŁ nr 18-19, s. 9.
  • Karol Burdzy, ojciec Mariana. Miał gospodarstwo w Łukowcu Wiszniowskim, dom nr 138 ZŁ nr 18-19, s. 36.

Rodzina Adama mieszkała w Łukowcu od jesieni 1943 roku do wyjazdu w 1945 roku, najpierw krótko u Zyburów, potem u Anny i Jana Kowalów ZŁ nr 4, s. 13. Kowalowie oddali im stary, pusty dom, którego sami nie używali, z klepiskiem zamiast podłogi. W tym domu w 1944 roku urodził się Józef, najmłodsze z trojga dzieci Adama i Weroniki, ojciec autora serwisu relacja rodzinna. Adam, stolarz, robił wtedy głównie trumny ZŁ nr 4, s. 13. Wojny nie przeżyło „7 lub 8 Burdzych”, którzy zginęli „od Ukraińców, Niemców Rosjan, UB” ZŁ nr 11-12, s. 13. Dalsze losy łukowian opisuję na stronie „Mieczków”.