Gdzie stała zagroda Burdzych
Poszukiwania w toku: gdzie na kolonii pod Nowosielcami stała zagroda Adama i Weroniki Burdzych, spalona w 1943 roku. Przesłanki ze wspomnień, stare mapy WIG i AMS, dziesięć domów-kandydatów, argumenty za i przeciw oraz to, czego wciąż nie wiadomo.
W tym rozdziale 6
Od dawna chciałem wiedzieć, gdzie dokładnie stał dom moich dziadków. Marzy mi się, żeby kiedyś pojechać w tamte strony, a wtedy chciałbym stanąć w konkretnym miejscu, a nie tylko „gdzieś pod Nowosielcami”. Nikt z rodziny nie potrafił tego wskazać. Sam próbowałem czytać wspomnienia ks. Dacy, który opisał, jak o świcie dotarł do zagrody, ale z samego tekstu nie dało się wyczytać miejsca. Dopiero tutaj, zestawiając jego słowa ze starymi mapami i zdjęciem satelitarnym, udało się zawęzić obszar. Ta strona jest zapisem tych poszukiwań: co wiadomo, co jest tylko prawdopodobne i czego wciąż brakuje.
Sama zagroda już nie istnieje. W 1943 roku, jakiś czas po nocy, w której Burdzowie ukryli ks. Dacę, ktoś ją podpalił, a rodzina uciekła do Łukowca ZŁ nr 4, s. 12–13. Nie jest znany dokument, który podawałby jej miejsce. Można jednak zestawić słowa świadków ze starymi mapami i zawęzić obszar.
Stan na dziś
| Ustalenie | Pewność |
|---|---|
| Zagroda stała na kolonii w kierunku stacji Nowosielce-Żurawno | pewne |
| Zagroda leżała po stronie Nowosielec, przed torem (idąc z Nowosielec do Łukowca) | prawdopodobne |
| Rejon przysiółka Wierzbów, 1,2–2,3 km od środka wsi | prawdopodobne |
| Zagroda stała przy drodze, którą chodzono do kościoła, kilkadziesiąt metrów od niej | prawdopodobne |
| Który to był dom: najbliżej pasują C2 i D z mapy AMS | nieustalone |
| Położenie kościoła: znak świątyni na mapie WIG 1931 w środku wsi | prawdopodobne |
| Które to były zabudowania plebanii | nieustalone |
Krótko: wiadomo, gdzie mniej więcej i przy czym. Nie wiadomo, który dom.
Warsztat mapowy
Poniższa mapa to narzędzie, a nie ilustracja. Czerwone kwadraty to wszystkie domy kolonii odczytane z mapy AMS 1954. Żółte to dwaj najlepsi kandydaci. Przerywana linia to strefa, w której zagroda stała najpewniej. Wszystkie arkusze, na których to oparto, można obejrzeć w powiększeniu — każdy ma własny adres i własny opis źródła.
- wszystkie domy kolonii odczytane z mapy AMS 1954 (dokładność ok. ±100 m)
- C2 i D — dwa, które stoją około 100 m od bitej drogi ze wsi do stacji, czyli od drogi, którą chodzono na msze
- świątynia w Nowosielcach według mapy WIG 1931
- strefa 100 m wokół C2 i D — obszar, w którym zagroda stała najpewniej
W strefę wpada jeszcze sąsiedni dom C1 (69 m od C2), ale od drogi na msze dzieli go 163 m. Podkład: mapa WIG 1:100 000, arkusz Rohatyn, 1931.
Okolica z góry: 1931 · 1954 · 1971
Nowosielce, oba Łukowce, Nowoszyny, Czerniów i Bukaczowce w jednym kadrze. Trzy warstwy jedna na drugiej, suwaki przezroczystości i przybliżenie aż do pojedynczej zagrody.
Zobacz strefę zagrody z góry →Arkusze użyte w tych poszukiwaniach: WIG 1:100 000, Rohatyn, 1931 · AMS 1:50 000, Rogatin, 1954 · WIG 1942, wydanie edynburskie · Spezialkarte 1:75 000, Rohatyn, 1906. Wszystkie: Atlas starych map ↗. Szerszy kadr — Nowosielce, oba Łukowce i sąsiednie wsie z trzema warstwami do nakładania: Okolica z góry ↗.
Zdjęcie satelitarne z 22 września 1971 roku
To najstarsze dostępne zdjęcie tego terenu z góry: klatka amerykańskiego satelity szpiegowskiego CORONA (KH-4B) z archiwum USGS EarthExplorer, odtajniona w 1995 r., ok. 1,7 m na piksel. Zrobiono ją 28 lat po pożarze zagrody, ale przed komasacją pól — widać jeszcze pojedyncze gospodarstwa kolonii, miedze, drogi polne, dojazdy do zagród, wąwozy, a nawet pojedyncze drzewa USGS EarthExplorer.
Lepszego odtajnionego zdjęcia satelitarnego tego terenu nie znaleziono. W zbiorze Declass 2 nad Nowosielcami są wyłącznie sceny KH-9 Hexagon z lat 1975–1980, o rozdzielczości 6–9 m, i ani jednej sceny KH-7 GAMBIT USGS EarthExplorer.
Nowosielce leżą na samym brzegu kadru satelity, a kolonia i stacja — w jego środku. Zdjęcie jest dopasowane ręcznie do mapy AMS 1954: po torze kolejowym, bitej drodze ze wsi do stacji i zabudowie przy drodze na południe od Nowosielec. To dopasowanie zgadza się w granicach kilkudziesięciu metrów USGS EarthExplorer.
Co widać. W 1971 r. kolonia jeszcze istniała: w rejonie Wierzbowa, między południowym krańcem Nowosielec a torem, stoi kilkanaście pojedynczych zagród — ciemne prostokąty z kępami drzew — rozrzuconych po zboczach nad siecią wąwozów, część z nich wzdłuż polnej drogi biegnącej ze wschodu na zachód. Widać też drogę ze wsi na południe i miejsce, gdzie dochodzi do toru przy stacji, a dalej na południowy zachód zabudowania w stronę Łukowca.
Po dopasowaniu zdjęcia do mapy w miejscach domów C1, C2 i D stoją w 1971 r. zagrody — ciemne prostokąty zabudowań przy polnej drodze; w miejscach E i F zabudowań już nie widać, a przy A, B i G stoją. Zdjęcie potwierdza więc obraz z mapy: zagrody rozproszone, oddalone od siebie o 200–400 m, w falistym terenie porozcinanym wąwozami — i pokazuje, że obaj kandydaci, C2 i D, istnieli jeszcze 28 lat po pożarze. prawdopodobne
Czego nie widać. Zdjęcie nie mówi, który z tych domów był domem Burdzych — w 1971 r. mieszkali tam już inni ludzie, a spalona w 1943 r. zagroda mogła zostać odbudowana, przeniesiona albo zniknąć. Rozdzielczość 1,7 m nie pozwala odróżnić budynku od stodoły ani zobaczyć śladów po fundamentach. Żaden wycinek zdjęcia nie jest więc tu pokazany jako „zagroda Burdzych”; bez pewnego dopasowania do mapy byłby to przypadkowy kawałek Podola USGS EarthExplorer. nieustalone
Sprawdź sam: mapa z 1954 i zdjęcie z 1971 pod jednym suwakiem
Ten sam kadr co wyżej (Nowosielce u góry, stacja na dole, ok. 3,6 × 5,2 km), ale nałożony: pod spodem zdjęcie CORONA, na wierzchu amerykańska mapa AMS 1954. Przesuwając zasłonę, widać, że tor, bita droga ze wsi do stacji i zabudowa przy drodze pokrywają się — a w czerwonych kółkach, w miejscach domów C2 i D z mapy, na zdjęciu stoją zabudowania. Kółka mają promień ok. 120 m. Na telefonie zasłonę przeciąga się za uchwyt.
AMS 1954CORONA 1971- Mapa AMS 1:50 000 (arkusz Rogatin, 1954, zabudowa sprzed 1943 r.) — dopasowana do współrzędnych z dokładnością kilkudziesięciu metrów.
- Zdjęcie CORONA KH-4B z 22 IX 1971 — dopasowane ręcznie do mapy po torze, drodze i wsi; pierwsze, automatyczne dopasowanie było przesunięte o ok. 1,4 km.
- Czerwone kółka: domy C2 i D z mapy AMS, dwaj najlepsi kandydaci. Kółko jest na obu warstwach w tym samym miejscu, więc pokazuje, gdzie zdjęcie powinno mieć zabudowania, jeśli dopasowanie jest dobre.
Jeśli mimo to droga albo tor na mapie leżą obok tych ze zdjęcia, można poprawić dopasowanie samemu w narzędziu poniżej USGS EarthExplorer.
Dopasuj sam: przesuń, obróć i przeskaluj zdjęcie na mapie
Zdjęcie leży na mapie jako półprzezroczysta warstwa, którą można samemu przesunąć, obrócić i przeskalować, aż tor kolejowy, bita droga ze wsi do stacji i zabudowa przy drodze na zdjęciu przykryją te same linie na mapie. Położenie startowe to dopasowanie ręczne (obrót −1,6°). Narzędzie jest po to, żeby każdy mógł je sprawdzić i doprecyzować.
Najdokładniej działa „Wskaż punkty”: klikasz charakterystyczne miejsce na mapie (zakręt toru, skrzyżowanie, most), potem to samo miejsce na zdjęciu — i tak dwa, trzy razy w różnych częściach kadru; zdjęcie samo się przesunie, obróci i (od trzeciego punktu) przeskaluje, a pod przyciskami pokaże się średnia rozbieżność w metrach.
Ręcznie: przybliżyć stację i tor, wybrać „Przeciąganie: zdjęcie”, dosunąć tor do toru, potem sprawdzić wieś na górze i poprawić obrót. Przycisk „Mrugaj” przełącza na przemian zdjęcie i mapę, dzięki czemu łatwo zauważyć przesunięcie. Ustawienia zapamiętują się w przeglądarce; „Kopiuj parametry” zapisuje wynik, który można mi przesłać.
- Podkład: mapa AMS 1:50 000, arkusz Rogatin, 1954 (zabudowa sprzed 1943 r.); czerwone kółka C2 i D oraz pomarańczowe kwadraty A–G są przypięte do mapy, nie do zdjęcia.
- Warstwa: zdjęcie CORONA KH-4B z 22 IX 1971, wycinek ok. 3,7 × 5,3 km w rozdzielczości ok. 2 m/px (dwa razy dokładniej niż w suwaku wyżej). Położenie startowe = dopasowanie ręczne do mapy USGS EarthExplorer.
Odczyt „przesunięcie … m” mówi, o ile przesunięto zdjęcie względem położenia startowego. Kilkadziesiąt metrów to normalna poprawka; kilkaset oznaczałoby, że kółka na zdjęciach wyżej trzeba przerysować.
Przesłanki
Co mówią źródła
- Adam Burdzy „mieszkał na kolonii w kierunku stacji kolejowej Nowosielce - Żurawno” ZŁ nr 4, s. 5. „Kolonią” nazywano w tych stronach przysiółek, czyli grupę gospodarstw oddaloną od środka wsi; ks. Daca pisze też o nowosieleckiej kolonii „Jaźwiny” ZŁ nr 4, s. 10. prawdopodobne
- Uciekając z plebanii, ksiądz biegł „przez ścierniska, orne pola, łąki”, przez płoty i podwórza sąsiadów ZŁ nr 4, s. 5. Między plebanią a zagrodą były więc pola i pojedyncze gospodarstwa, nie zwarta zabudowa. prawdopodobne
- Z kryjówki w zagrodzie słychać było dzwon kościoła w Nowosielcach ZŁ nr 4, s. 5–6. Zagroda nie mogła więc leżeć bardzo daleko od kościoła. prawdopodobne
- W drodze do Łukowca wóz mijał posterunki przy stacji Nowosielce-Żurawno, a sam Łukowiec Wiszniowski leżał „za torem kolejowym w kierunku Żurawna nad Dniestrem” ZŁ nr 4, s. 6. Zagroda stała więc po tej samej stronie toru co wieś. prawdopodobne
- Zagroda miała dom ze strychem i miejsce, gdzie trzymano siano. Tam Adam urządził kryjówkę ZŁ nr 4, s. 5. Adam miał też własny wóz, którym przewiózł księdza ZŁ nr 4, s. 6.
- W zaświadczeniu z 1988 roku ks. Daca pisze, że w czasie wojny Weronika z mężem mieszkała w „Nowosielcach k. Żurawna pow. Bóbrka, woj. Lwowskie” ZŁ nr 4, s. 16. pewne
Ludzie idący do kościoła
W relacji ks. Dacy jest zdanie, które zawęża poszukiwania bardziej niż wszystko inne. Leżąc w kryjówce w sianie, ksiądz pisze:
„Widziałem przez nieszczelny, przeświecający dach, ludzi idących do kościoła, między innymi starą, poczciwą pobożną Karolinę Martowiczową i wielu innych moich zacnych, dobrych parafian.”
ks. Roman Daca ZŁ nr 4, s. 6
Wcześniej słyszał, jak „w kościele w Nowosielcach dzwoniono na Anioł Pański, a potem odezwała się sygnaturka” ZŁ nr 4, s. 5. Z tych dwóch zdań wynikają trzy rzeczy: zagroda stała przy drodze, którą ludzie szli na mszę, budynek stał na tyle blisko drogi, że dało się rozpoznać twarz znajomej starszej kobiety, czyli w odległości kilkudziesięciu metrów, a całość leżała w zasięgu głosu dzwonu.
Jak ustalono strefę
Punktem wyjścia jest stacja. Dawna stacja Żurawno-Nowosielce to dzisiejszy dworzec „Журавно” (49,31297 N, 24,37594 E); na polskiej mapie WIG z 1931 roku opisano ją jako „St. Żórawno-Nowosielce” mapy WIG 1931 i AMS 1954. Od środka Nowosielec dzieli ją około 3,7 km, a od Łukowca Wiszniowskiego około 2,3 km.
Teren między wsią a stacją pokazują trzy mapy. Pierwsza to amerykańska mapa AMS w skali 1:50 000, arkusz Rogatin z 1954 roku. Opracowano ją na podstawie map z 1942 roku i starszych, więc pokazuje zabudowę sprzed 1943 roku. Druga to mapa WIG 1:100 000, arkusz Rohatyn z 1931 roku. Trzecia to współczesna mapa OpenStreetMap. Obie stare mapy są dopasowane do współczesnych współrzędnych: na mapie AMS błąd nie przekracza kilkudziesięciu metrów, a na mapie WIG 70 metrów mapy WIG 1931 i AMS 1954.
Między wsią a stacją mapa AMS pokazuje kilkanaście pojedynczych domów rozrzuconych po polach; dziesięć z nich, od 1,2 do 2,3 km od środka wsi, jest w tabeli niżej. Mapa WIG ma w tym miejscu napis „Wierzbów” i zabudowania przy drodze z Hrehorowa do stacji. To właśnie rejon przysiółka Wierzbów i wzgórza Góra Wierzbów (293–294 m n.p.m.) najlepiej pasuje do opisu ks. Dacy mapy WIG 1931 i AMS 1954. prawdopodobne
Na mapie WIG z 1931 roku w środku wsi jest znak świątyni (49,3454 N, 24,3776 E); ten punkt przyjęto za kościół mapy WIG 1931 i AMS 1954. Tabela niżej podaje, jak daleko każdy z dziesięciu domów kolonii leży od kościoła i od dwóch dróg prowadzących do wsi: bitej drogi ze wsi do stacji oraz polnej drogi biegnącej na wschód od niej.
Kandydaci: za i przeciw
| Dom z mapy AMS | Do kościoła | Do drogi wieś–stacja | Do drogi polnej |
|---|---|---|---|
| A1 | 1185 m | 435 m | 200 m |
| A2 | 1295 m | 535 m | 284 m |
| B | 1423 m | 375 m | 46 m |
| C1 | 1636 m | 163 m | 378 m |
| C2 | 1650 m | 96 m | 311 m |
| D | 1765 m | 104 m | 109 m |
| E | 2099 m | 355 m | 313 m |
| F | 2336 m | 376 m | 555 m |
| G1 | 2062 m | 912 m | 1179 m |
| G2 | 2036 m | 799 m | 1070 m |
- C2 i D — najlepiej pasują
- Za: oba stoją około stu metrów od bitej drogi, którą z kolonii i z okolic stacji szło się do wsi i do kościoła — to zgadza się z rozpoznaniem twarzy Karoliny Martowiczowej. Oba leżą dokładnie na linii wieś–stacja, o której pisze ksiądz ZŁ nr 4, s. 5–6. Przeciw: nic w źródłach nie wskazuje akurat na nie; to wynik pomiaru, nie zapisu. prawdopodobne
- C1 — trzeci w kolejności
- Za: leży 69 m od C2, więc mieści się w tej samej strefie. Przeciw: od drogi na msze dzieli go 163 m — dla rozpoznania twarzy to już dużo.
- B — blisko drogi, ale nie tej
- Za: stoi 46 m od drogi polnej, najbliżej ze wszystkich. Przeciw: leży 375 m od bitej drogi wieś–stacja, a źródło mówi wyraźnie „w kierunku stacji” ZŁ nr 4, s. 5.
- A1, A2 — najbliżej kościoła
- Za: najkrótsza droga do dzwonu (1,2–1,3 km). Przeciw: 435–535 m od bitej drogi; z takiej odległości nie rozpozna się twarzy.
- E, F, G1, G2 — odpadają
- Przeciw: albo za daleko od kościoła (2,0–2,3 km), albo z dala od jakiejkolwiek drogi do wsi (800–1200 m) mapy WIG 1931 i AMS 1954.
To wciąż nie jest dowód. Mapa AMS pokazuje zabudowę z dokładnością do kilkudziesięciu metrów, a niektóre domy mogły powstać już po wojnie. Na mapie w warsztacie jest siedem grup domów-kandydatów (A–G); dokładność każdego punktu to około ±100 m. Żaden z nich nie jest dziś wskazany przez źródło jako dom Burdzych mapy WIG 1931 i AMS 1954.
Jak tam trafić: współrzędne i mapa dzisiejsza
Do wyjazdu na miejsce. Współrzędne domów odczytano z mapy AMS 1954 (sprawdzone na cmentarzu i przejeździe kolejowym, które istnieją do dziś), więc każdy punkt ma dokładność około ±100 m — w terenie to jedno pole. Dwaj kandydaci, C2 i D, leżą 200 m od siebie na zboczu Góry Wierzbów, około 1,7 km na południe od środka wsi i 2 km na północ od stacji mapy WIG 1931 i AMS 1954. Po zagrodach nie ma dziś zabudowań — na zdjęciu satelitarnym są pola; warto na nich szukać jaśniejszych lub ciemniejszych plam po siedliskach (gruz, sady, dojazdy), najlepiej wczesną wiosną albo po żniwach. Dziś to Ukraina; wyjazd ma sens dopiero, gdy będzie bezpieczny.
| Punkt | Szerokość N | Długość E | Otwórz |
|---|---|---|---|
| C2 — kandydat (zagroda na zdjęciu 1971) | 49,33096 | 24,38291 | Google Maps |
| D — kandydat (zagroda na zdjęciu 1971) | 49,33042 | 24,38568 | Google Maps |
| C1 — sąsiedni dom, 69 m od C2 | 49,33096 | 24,38198 | Google Maps |
| Stacja Żurawno-Nowosielce (Журавно) | 49,31297 | 24,37594 | Google Maps |
| Cmentarz w Nowosielcach | 49,34182 | 24,37786 | Google Maps |
Wszystkie punkty (A–G, stacja, cmentarz, cerkiew, Łukowiec) do wgrania w telefon: plik KML (Google Earth; Google My Maps: „Importuj”) · plik GPX (OsmAnd, Locus, Garmin). W Google Maps na telefonie wystarczy kliknąć link z tabeli — pinezka stanie w tym miejscu i można włączyć nawigację.
Pinezka stoi w punkcie C2, czyli na najmocniejszym kandydacie, nie na pewnym miejscu; dom D leży 200 m na wschód, C1 — 70 m na zachód. Można przybliżać i przełączyć na mapę. Obraz pochodzi z serwerów Google i podlega ich warunkom; na stronie go nie kopiuję. Jeśli mapa się nie wyświetla, użyj linków z tabeli.
Czego jeszcze nie wiadomo
- Który dom. Rozstrzygnąć może akt mienia zabużańskiego rodziny albo relacja kogoś, kto pamięta, przy której drodze stała zagroda. nieustalone
- Kto jeszcze pamięta. Pierwszej linii świadków już nie ma. Babcia Weronika opowiadała mi bardzo dużo o Łukowcu i o napadach UPA, ale jej wspomnień nie nagrałem. Najstarsza z żyjących krewnych pamięta dziadka, ale nie pamięta domu dziadków, bo rodziny mieszkały wtedy w innych wioskach relacja rodzinna.
- Gdzie stała plebania. Bez tego nie da się odtworzyć trasy ucieczki księdza przez pola. nieustalone
- Czy to ten kościół. Kościół rzymskokatolicki pw. św. Józefa zbudowano w latach 1908–1909. Po wojnie służył jako magazyn, a w 2000 roku wrócił do katolików i stoi do dziś rkc.in.ua. Na mapie AMS przy północnym skraju wsi widać znak kościoła lub kaplicy (około 49,3552 N, 24,3782 E), ale to, że chodzi o ten kościół, jest tylko hipotezą.
- Zdjęcie lotnicze z czasów wojny. W zbiorach NARA (zespół RG 373, seria GX) i w NCAP w Edynburgu są niemieckie zdjęcia lotnicze z lat 1939–1945. Dla sąsiedniego Rohatyna istnieje nalot GX-1404 z 27 czerwca 1944 w skali 1:12 700. Nie potwierdzono jeszcze, czy któraś klatka obejmuje same Nowosielce — trzeba sprawdzić indeks kwadratu 49N024E kwerenda zdjęć lotniczych. nieustalone
- Zdjęcie satelitarne z 1971 roku pokazuje kolonię z kilkunastoma zagrodami, w tym zabudowania w miejscach C1, C2 i D — ale nie mówi, która zagroda była Burdzych. Dopasowanie zdjęcia do mapy każdy może sprawdzić i poprawić w narzędziu „Dopasuj sam”.