„Zeszyty łukowieckie” — Franciszek Burdzy

W tym rozdziale 9

Franciszek Burdzy — autor Zeszytów
Marian Burdzy — ojciec
Posłuchaj autora
Czytelnia
Zgoda autora
Jesteśmy jedną rodziną
Wały Śląskie — dom za rzeką
Dlaczego Zeszyty są ważne
Spis numerów

„Zeszyty łukowieckie” to pamięć polskiej wsi Łukowiec na Kresach, którą jej mieszkańcy musieli opuścić po wojnie. Ocalił ją Franciszek Burdzy. W 2003 roku zaczął wydawać skromną „gazetkę informacyjną” i prosił łukowian rozsianych po Dolnym Śląsku: „Proszę piszcie o wszystkim. Jak się pracowało? jak się żyło?” ZŁ nr 1, s. 1. Przez piętnaście lat jeździł do ludzi i zbierał ich wspomnienia, listy, zdjęcia i dokumenty. Tak powstało dziewiętnaście numerów: kronika Łukowca, jego samoobrony, wojny i powojennych losów setek rodzin.

Bez tej pracy nie byłoby tego serwisu. To w Zeszytach przetrwały wspomnienie ks. Romana Dacy o nocy 1943 roku, relacja Bogusławy Dębickiej o losach mojej rodziny i dokumenty w sprawie śmierci mojego dziadka. Franciszek Burdzy jest dla mnie strażnikiem pamięci w najprawdziwszym znaczeniu tych słów.

Czytaj Zeszyty ↓ Posłuchaj autora ↓

Franciszek Burdzy — autor Zeszytów

Franciszek Burdzy, syn Mariana i Jadwigi ZŁ nr 11-12, s. 66, jest moim dalekim kuzynem. Zeszyty pisał od 2003 roku referat F. Burdzego 2017, s. 3 i wydawał własnym kosztem, wspierany datkami czytelników ZŁ nr 3, s. 38 ZŁ nr 4, s. 45 ZŁ nr 18-19 wkładka, s. 5, w nakładach od 250 do 450 egzemplarzy opracowanie Zeszytów.

Robił to po swojemu: „w pewnym momencie zacząłem jeździć do ludzi i zacząłem zbierać te materiały” YouTube 2025, 15:03. Łukowianie rozjechali się po wojnie po około trzydziestu wsiach Dolnego Śląska, a on do nich jeździł i spisywał ich wspomnienia. Ludzie oddawali mu listy, zdjęcia i pamiątki z Łukowca: krzesło zrobione przez ojca, kocyk, hebel YouTube 2025, 17:38. Z takich rzeczy powstała w 2017 roku wystawa „Rodem z Łukowca” w Muzeum Regionalnym w Środzie Śląskiej — około 350 eksponatów od ponad pięćdziesięciu darczyńców referat F. Burdzego 2017, s. 5 Eksponaty muzealne cz. III, s. 13–14.

W 2009 roku otrzymał Krzyż Czynu Zbrojnego Polskiej Samoobrony na Kresach ZŁ nr 15, s. 56. O swojej pracy pisał, że zależy mu, „żeby w swoich stwierdzeniach być możliwie najbliżej prawdy” ZŁ nr 18-19, s. 6. Tej zasady staram się trzymać także tutaj. Ta strona jest moim podziękowaniem za jego pracę.

„O Łukowcu nie możemy zapomnieć! Bądźmy strażnikami pamięci!”
Franciszek Burdzy referat F. Burdzego 2017, s. 5

Marian Burdzy — ojciec

Marian, ojciec Franciszka, urodził się w 1922 roku w Łukowcu jako jedyne dziecko Karola i Ewy; we wsi mówiono na niego „Maryjanek” ZŁ nr 11-12, s. 14. W czasie wojny był w Bazie „Topór” podporucznikiem „Orlikiem” ZŁ nr 2, s. 24–25, a w roku szkolnym 1944/45 uczył w łukowieckiej szkole ZŁ nr 11-12, s. 63, 76. Po wojnie był głównym księgowym na Wałach Śląskich i w Lubinie ZŁ nr 11-12, s. 14–15. Zastępca komendanta Bazy, Piotr Król „Piorun” ZŁ nr 3, s. 1, powiedział o nim: „twój ojciec był taki ludzki, taki humanitarny, nigdy nie chciał zrobić krzywdy drugiemu człowiekowi” ZŁ nr 13-14, s. 37.

Dla historii mojej rodziny Marian zostawił coś bezcennego: w latach 1970–1980, na papierze firmowym miasta Lubina, narysował odręcznie drzewo genealogiczne Burdzych, sięgające Szymona i Zofii z Wiśniewskich ZŁ nr 11-12, s. 11, 19. Spisał też swoje „Wspomnienia o Łukowcu” ZŁ nr 2, s. 6–10. To drzewo jest podstawą strony „Drzewo rodziny”.

Posłuchaj autora

Cztery nagrania z Franciszkiem Burdzym z lat 2019–2025, opublikowane na YouTube. Film wczytuje się dopiero po kliknięciu, więc strona nie łączy się z YouTube bez Państwa wiedzy.

Czytelnia

Wszystkie numery można czytać tu, w przeglądarce, także na telefonie, albo pobrać oryginał PDF. Przy każdej stronie jest link do skanu.

Każdy numer zaczyna się słowem „Od Autora”: Franciszek Burdzy pisze w nim, co jest w numerze i od kogo dostał materiały. Te wstępy są nagrane: czyta je lektor cyfrowy (Google), odtwarzacz jest na górze strony każdego numeru. Resztę numeru można czytać albo słuchać przez syntezator mowy wbudowany w telefon lub komputer: włącza go przycisk ▶ na dolnym pasku czytnika. Brzmi skromniej niż lektor, ale działa na każdym urządzeniu i czyta od miejsca, w którym jesteś.

Szukaj w Zeszytach (nazwisko, wieś, rok…)

Zgoda autora

„Zeszyty łukowieckie” są dziełem Franciszka Burdzego. W pierwszym numerze napisał, że wszystko, co w nich zamieszczono, można „kopiować, odbijać przedrukowywać” ZŁ nr 1, s. 30.

20 września 2026 roku autor zgodził się na korzystanie z Zeszytów i przerabianie ich na audio list F. Burdzego, 20 IX 2026. Więcej o wersjach audio — w Czytelni.

Wersje elektroniczne Zeszytów były najpierw dostępne na wiejskiej stronie Wałów Śląskich (waly.brzegdolny.pl), a później także na oficjalnej stronie autora prowadzonej przez rodzinę (burdzyfrancieszek.wixsite.com/zeszyty). Czytelnia w tym serwisie zachowuje materiały z tamtych wydań.

Jesteśmy jedną rodziną

Franciszek Burdzy i ja, Adam Burdzy (ur. 1977), jesteśmy kuzynami trzeciego stopnia. Mamy wspólnych prapradziadków: Szymona Burdzego i Zofię z Wiśniewskich z Burdzów. Mój pradziadek Józef i pradziadek Franciszka, Marcin, byli rodzonymi braćmi, synami Szymona. Mój dziadek Adam i dziadek Franciszka, Karol, byli więc braćmi stryjecznymi ZŁ nr 11-12, s. 19 Geneteka ZŁ nr 4, s. 16. Indeksy metrykalne i rękopis Mariana są zgodne; brakuje tylko skanów aktów prawdopodobne.

Tę więź znali już nasi bliscy. Franciszek nazywa Bogusławę Dębicką „kuzynką” ZŁ nr 18-19, s. 38, a ona w 2004 roku pisała do niego „Drogi Franiu z rodziną!” i posługiwała się numerami z drzewa jego ojca ZŁ nr 4, s. 37–38. Całe drzewo pokazuję na stronie „Drzewo rodziny”.

Wały Śląskie — dom za rzeką

W 1945 roku jeden z transportów z Łukowca dojechał do Starego Dworu i Wałów Śląskich koło Brzegu Dolnego. Osiadło tam ponad 50 rodzin referat F. Burdzego 2017, s. 2–3. Zeszyty drukują spis rodzin z Wałów Śląskich z lat 1946–1960. Jest w nim duży dom Burdzych: na dole mieszkali dziadkowie, na górze rodzice; później dom sprzedano ZŁ nr 1, s. 24–27. Marian pracował na Wałach Śląskich jako główny księgowy ZŁ nr 11-12, s. 14–15, a potem rodzina przeniosła się do Lubina relacja rodzinna.

Z Wałami łączy się też historia samych Zeszytów. Przez lata ich wersję elektroniczną, za zgodą autora, publikowała wiejska strona internetowa Wałów. Pisano na niej, że większość mieszkańców wsi przyjechała w 1945 roku z Łukowca Wiszniowskiego i Żurowskiego oraz z sąsiednich wsi waly.brzegdolny.pl (kopia z 2021 r.).

Wały leżą na prawym brzegu Odry waly.brzegdolny.pl (kopia z 2021 r.). Ja, wnuk Adama Burdzego, mieszkam dziś po drugiej stronie rzeki, w Brzezince Średzkiej relacja rodzinna. Historia dziadka dotarła do mnie dosłownie zza rzeki.

Dlaczego Zeszyty są ważne

Są największym znanym zbiorem relacji o obu Łukowcach. O samoobronie i Bazie „Topór” pisał też jej komendant, Edward Polak, we wspomnieniach „Baza Topór i sowieckie łagry” (Reduta, 1991) empik.com, ksi.btx.pl. Zeszyty dają natomiast głos zwykłym ludziom: rolnikom, sanitariuszkom, żołnierzom samoobrony, dzieciom z czasów wojny.
Zachowały dokumenty, których nie ma gdzie indziej w obiegu: wspomnienie ks. Dacy, jego list do Weroniki z 1987 roku, zaświadczenia z 1946 i 1988 roku, list z Hameln, fragment postanowienia prokuratury z 1996 roku, spisy mieszkańców i osadników ZŁ nr 4, s. 2–19 ZŁ nr 13-14, s. 62–63 ZŁ nr 15, s. 48–55.
Korzystają z nich także inni autorzy, m.in. artykuły Kresowego Serwisu Informacyjnego i praca naukowa T. Bojarskiej-Szot i J. Szota w „Biografistyce Pedagogicznej” (2023) KSI.

Spis numerów

Opisy to krótkie streszczenia zawartości, nie cytaty z Zeszytów. Strony w odnośnikach do źródeł to strony pliku PDF, nie numeracja drukowana opracowanie Zeszytów.

Nr	Rok	Zawartość
1	2003	Wspomnienie Janiny Szulc z d. Faszynkieder o przedwojennym i wojennym Łukowcu, z komentarzem autora. Zdjęcia z rodzinnego albumu Burdzych, wykaz rodzin w Wałach Śląskich, życiorysy, m.in. „Pioruna”.
2	2003/2004	Wspomnienia Jadwigi Burdzy (rok 1942) i Mariana Burdzego o Łukowcu. Wykaz rodzin w Starym Dworze, łukowianie w Oskrzesińcach i Jodłowicach, skan listy pseudonimów żołnierzy 48 pp AK.
3	2003/2004	Wywiad z Piotrem Królem „Piorunem” i jego wspomnienia. Zdjęcia partyzantów, łukowianie w armii Andersa, Kasa Stefczyka, mord na Wandolinie, przesiedlenie transportem nr 3.
4	2004	Numer najważniejszy dla mojej rodziny: wspomnienie ks. Romana Dacy i jego list do Weroniki Burdzy, wspomnienia Bogusławy Dębickiej z d. Burdzy, zaświadczenia z 1946 i 1988 roku o Adamie i Weronice, list z Hameln (1974), relacja Józefa Burdzego „Słowika” z więzienia. Także pochodzenie łukowian, ratowanie Żydów przez rodzinę Kuchtów i listy czytelników, w tym Bogusławy.
5	2004	Edward Polak, komendant Łukowca, w listach i dokumentach. Spotkanie z „Piorunem”, dzieje kościoła, „Łukowiec od podszewki”.
6-7-8	2004/2005	Obszerny życiorys Antoniego Faszynkiedra oraz pamiętnik podoficera z kampanii włoskiej 1944 roku.
9-10	2005	Wspomnienie Marty Polak-Burzy o ojcu, relacja Emilii Dudzic z d. Stadnik (m.in. piąty transport z Chodorowa), losy Berestaw i pierwsze lata na Zachodzie, różne listy i informacje.
11-12	2006	Życie codzienne: jedzenie, rzemiosło, technika. Rozdział o rodzinie Burdzych, dziadku Karolu i babci Ewie, legitymacje Karola i Mariana oraz skan drzewa genealogicznego Mariana. „Tajemnice Łukowca” i życiorys Wołyniaka.
13-14	b.d.	Esej o stosunkach narodowościowych na Kresach. Młyn, zasięg Bazy „Topór”, sołtysi łukowieccy, spisy osadników w Mieczkowie, Osieku i Kostomłotach.
15	materiały 2006–2012	Zapiski o Łukowcu, opowiadania, listy, fragment postanowienia prokuratury w sprawie Adama Burdzego. Spis mieszkańców obu Łukowców.
16-17	2015	Przedruk tekstu prof. Grzegorza Mazura o akcji „Burza” w Okręgu Stanisławów, ponad 20 rozmów z łukowianami, zdjęcia (w tym ks. Daca i rodzina Burdzych w Żarowie 1947), lista skazanych w sprawie „Rzeczpospolitej Polskiej Walczącej”, osiedlenie łukowian.
18-19	2018	Sprostowania autora, sklep Józefa Burdzego w Łukowcu, sylwetki pięciu łukowian, wycieczki na Łukowiec w latach 2017–2018, polisa Karola Burdzego z 1932 roku, lista rodzin, które schroniły się w Łukowcu, i tekst Joanny Jaskuły o Adamie Burdzym. W załącznikach m.in. pismo o księgach parafii Łukowiec. Osobna wkładka o planach tablicy na Łukowcu i finansowaniu Zeszytów.

Numer 18-19 jest najpóźniejszym znanym numerem. Autor zapowiadał w nim dalsze numery w 2019 roku ZŁ nr 18-19, s. 51. Poza numerami przygotował też katalogi eksponatów muzealnych (części I–III, 2015–2017) oraz referaty wygłoszone w 2017 roku w Środzie Śląskiej i Brzegu Dolnym Eksponaty muzealne cz. II Eksponaty muzealne cz. III referat F. Burdzego 2017.